Kan energie-efficiëntie een beslissende geopolitieke hefboom worden voor de industriële toekomst van Europa?

Deze vraag hing – soms expliciet, vaak impliciet – boven veel discussies tijdens de eceee Zero Carbon Industry-conferentie van dit jaar in Rome.

Wat enkele jaren geleden nog voornamelijk werd gezien als een instrument voor klimaatbescherming, ontwikkelt zich nu snel tot iets breders, strategischers en urgenter.

De deelnemers aan de conferentie waren het er algemeen over eens dat energie-efficiëntie een hoeksteen moet worden van de economische soevereiniteit en industriële veerkracht van Europa.

Van klimaatinstrument naar veiligheidsstrategie

De afhankelijkheid van Europa van geïmporteerde energie is al lang een economische kwetsbaarheid. Recente geopolitieke ontwikkelingen hebben deze kwetsbaarheid omgezet in een strategisch risico.

Voor deskundigen uit verschillende panels is de vergelijking eenvoudig, maar krachtig, en kan niet vaak genoeg worden herhaald: hoe minder energie Europa verbruikt, hoe minder energie Europa hoeft te importeren.

Elke kilowattuur die niet door de Europese industrie wordt verbruikt, is een kilowattuur waarvoor bedrijven niet hoeven te betalen – en de besparingen blijven volledig binnen hun eigen balans, wat hun concurrentievermogen direct versterkt.

In tijden van volatiele mondiale allianties en verschuivende handelsbetrekkingen wordt het verminderen van de vraag een stabiliserende factor. Energie-efficiëntie levert daarom drie strategische voordelen tegelijk op:

• Lagere industriële energiekosten
• Minder blootstelling aan mondiale prijsschokken
• Grotere onafhankelijkheid van externe leveranciers

Dit geldt niet alleen voor importen uit Rusland, maar ook voor afhankelijkheden die verband houden met LNG-markten, Amerikaanse energie-exporten en mondiale fossiele toeleveringsketens die worden beïnvloed door China en andere grote energiespelers.

Decarbonisatie ontmoet geopolitiek

Tot voor kort werd industriële decarbonisatie meestal besproken in termen van milieu: CO₂-reductie, klimaatneutraliteit, ESG-compliance. In Rome werd het verhaal echter verbreed.

Decarbonisatie door efficiëntie gaat nu ook over:

• Het veiligstellen van de industriële productie in Europa
• Het beschermen van waardeketens
• Het versterken van het concurrentievermogen
• Het opbouwen van veerkracht tegen geopolitieke druk

Deze herformulering geeft energie-efficiëntie een nieuw politiek momentum, dat niet alleen wordt aangedreven door klimaatambities, maar ook door de dringende behoefte aan economische en strategische autonomie.

Tegen deze achtergrond leverde het panel met EiiF een actuele beleidsrealiteitscheck, waarbij werd beoordeeld hoe effectief de huidige programma’s daadwerkelijk investeringen in industriële energie-efficiëntie stimuleren.

Beleidsrealiteit: wanneer programma’s hun grenzen bereiken

In heel Europa zijn talrijke nationale programma’s geïntroduceerd om de energie-efficiëntie in de industrie te stimuleren – van subsidieregelingen en fiscale prikkels tot verplichte audits en verplichte systemen. Hoewel elk initiatief een impuls heeft gegeven, blijft het werkelijke effect ervan vaak achter bij de verwachtingen.

Een belangrijke conclusie die door het panel werd gedeeld, was dat: Elk programma zijn beperkingen – en soms zelfs inefficiënties – liet zien vanwege een gebrek aan prioriteit in de industrie voor energie-efficiëntieoplossingen, aangezien deze niet als kernactiviteit worden beschouwd.

Wanneer investeringen in efficiëntie concurreren met investeringen in productie, worden ze vaak uitgesteld – zelfs wanneer ze economisch aantrekkelijk zijn. Administratieve complexiteit, beperkte handhaving en gefragmenteerde implementatie verzwakken het effect nog verder.

Van stimulansen naar prestatie-eisen

De discussie ging daarom verder dan stimulansen en richtte zich op structurele implementatiemechanismen.

Technische isolatie – een van de energie-efficiëntiemaatregelen met de snelste terugverdientijd in de industrie – diende als praktisch voorbeeld van waar het beleid zou kunnen verschuiven van stimulering naar prestatieafstemming.

Hier kwam het panel tot een duidelijk voorstel:

De invoering van verplichte isolatie-energie-efficiëntieklasse C volgens EN 17956 in de hele Europese industrie.

EN 17956 is de Europese norm die energie-efficiëntieklassen voor technische isolatiesystemen definieert – prestatiegericht, materiaalneutraal en controleerbaar – waardoor de isolatiekwaliteit kan worden beoordeeld op basis van energieprestaties in plaats van producttype. Een dergelijke regelgevende aanpak zou op zich geen extra economische lasten met zich meebrengen.

In plaats daarvan zou het een minimale prestatieprioriteit creëren voor een oplossing waarvan de industrie onmiddellijk profiteert zodra deze is geïmplementeerd – zowel operationeel als financieel.Met een gemiddelde terugverdientijd van ongeveer twee jaar verdienen efficiënte isolatie-investeringen zich snel terug en blijven ze gedurende de levenscyclus van de activa besparingen opleveren.

Van theorie naar praktijk: TIPCHECK-nevenevenement van EiiF

Als aanvulling op de beleidsdialoog vertaalde het nevenevenement van EiiF de strategie naar de operationele realiteit.

Onder de titel “Van theorie naar praktijk: 15 jaar TIPCHECK” deelden gecertificeerde TIPCHECK-experts en professionals uit de sector hun praktische ervaringen met thermische energie-audits.

Deelnemers uit industrieparken, overheidsorganisaties en grote productiebedrijven gingen rechtstreeks in op:

• Praktijkcases
• Uitdagingen bij de implementatie
• Standaardisatiekaders
• Live thermografiedemonstraties

Met behulp van infraroodcamera’s, contactthermometers en de TIPCHECK TOOL analyseerden de deelnemers gesimuleerde cases en visualiseerden ze warmteverliezen in realtime.

Het onzichtbare zichtbaar maken

De demonstraties bevestigden een eenvoudige maar vaak over het hoofd geziene realiteit: warmteverliezen door ongeïsoleerde of slecht geïsoleerde apparatuur blijven grotendeels onzichtbaar in de dagelijkse bedrijfsvoering, vooral bij temperaturen boven de omgevingstemperatuur. Maar onzichtbaarheid betekent niet dat het irrelevant is.

De sessie maakte warmteverlies meetbaar, tastbaar en bruikbaar, waardoor efficiëntiepotentieel kon worden vertaald naar operationele besluitvorming.

Oplossingen bestaan — urgentie is nieuw

Een terugkerend thema in alle panels en nevenevenementen op de Zero Carbon Industry-conferentie was opvallend — en werd tastbaar door de bijdrage van het EiiF-panel en de praktische sessie: Europa heeft geen tekort aan energie-efficiënte technologie.

Van digitale auditingtools tot prestatienormen en volwassen technische oplossingen: de instrumenten die nodig zijn om industriële energie-efficiëntie te stimuleren, zijn al beschikbaar. Wat is veranderd, is de geopolitieke en economische urgentie om deze oplossingen snel en op grote schaal in te zetten.

Van ‘nice to have’ naar strategische infrastructuur

Bij de afsluiting van het nevenevenement vatte Andreas Gürtler, directeur van de EiiF Foundation, de verschuiving bondig samen:

Energie-efficiëntie moet snel evolueren van een ‘nice to have’-maatregel voor duurzaamheid naar een ‘must have’-element van strategische industriële infrastructuur.

Efficiëntie gaat niet langer alleen over energiebesparing, maar ook over het veiligstellen van de industriële toekomst van Europa, het versterken van het concurrentievermogen en het vergroten van de industriële vrijheid in een steeds onzekerder wordend geopolitiek landschap.

www.eiif.org

De verwarmingscapaciteit van de nieuwe oven wordt geleverd door een mix van elektriciteit en een combinatie van gas en zuurstof. Dit betekent dat 50% van de verwarmingscapaciteit van de nieuwe oven, het kloppende hart van de fabriek, bestaat uit elektriciteit. Voor de resterende warmtebehoefte wordt de oven verbeterd door gebruik te maken van pure zuurstof in plaats van gewone lucht. De zuurstof wordt geleverd door een zuurstofinstallatie die gelijktijdig met de oven wordt geïmplementeerd.

Onderzoek

HFP is het resultaat van jarenlang onderzoek en ontwikkeling binnen de Saint-Gobain Groep. De hybride oven biedt een milieuvriendelijker alternatief voor de huidige vlamoven die wordt gebruikt om gesmolten glas te produceren als basisproduct voor glaswol. Door de nieuwe oven boeken we belangrijke resultaten:

Een vermindering van het gasverbruik van de oven met 55%;

Een algehele daling van het energieverbruik van de oven van 26%.

Een lagere CO2-uitstoot, zeker als de elektriciteit afkomstig is van hernieuwbare bronnen, zoals zon, wind of water.

Een hogere energie-efficiëntie, omdat elektrische ovens minder warmteverlies hebben dan gas- of kolenovens.

Een betere kwaliteit van het glas, omdat elektrische ovens een meer uniforme temperatuurverdeling hebben en minder verontreinigingen veroorzaken.

Een grotere flexibiliteit, omdat elektrische ovens gemakkelijker kunnen worden aangepast aan de vraag en het aanbod van elektriciteit.

Tijdlijn

Na de implementatie van de hybride oven in de fabriek van Isover Etten-Leur, kunnen andere Isover fabrieken binnen het netwerk van Saint-Gobain snel volgen. Het potentiële effect van de toepassing van HFP in alle fabrieken van Saint-Gobain in Europa is eveneens een vermindering van de CO2-uitstoot met ca. 100.000 ton per jaar. Bovendien kan de technologie van HFP door andere glaswolfabrikanten worden ingezet, wat kan leiden tot een verdere vermindering van de CO2-uitstoot van de sector, met een wereldwijde impact.

Tijdlijn project

Tot medio 2024
Voorbereidende werkzaamheden voor het vervangen van de oven.

Medio 2024
Bouw en inbedrijfsstelling van de hybride oven in de Isover fabriek.

Januari 2025
Isover Nederland produceert glaswol met de nieuwe,

Voor versnelling van duurzame economische groei

De CSRD wordt door de EU ingezet om een impuls te geven aan een duurzaam Europa en duurzame economische groei. Deze wet heeft tot gevolg dat bedrijven verplicht worden om integraal te rapporteren. Dat wil zeggen dat naast de financiële verslaglegging ook de duurzaamheidsprestaties concreet gemaakt moeten worden. De wet geldt vooralsnog voor bedrijven die voldoen aan twee van de drie onderstaande criteria:

• Omzet: €40 miljoen of meer
• Balanstotaal: €20 miljoen of meer
• Medewerkers: 250 of meer

Mis de boot niet

In eerste instantie zou de wet ingaan op 1 januari 2023. Dit is uitgesteld naar 1 januari 2024. Al verschuift de deadline, toch is het verstandig én vooral interessant om nu al voorbereidingen voor de CSRD te treffen. Het belangrijkste argument is dat samenwerkingspartners, die wel aan de CSRD moeten voldoen, steeds kritischer zullen gaan kijken naar hun toeleveranciers/afnemers. Zij moeten namelijk niet alleen rapporteren over hun eigen duurzaamheidsprestaties, maar ook over hun rol in de keten. Om hun data op orde te krijgen, zullen ze u waarschijnlijk ook vragen gaan stellen over bijvoorbeeld uw duurzame inkoop, CO2-emissies, LCA’s etc. Als u uw gegevens niet op orde heeft en uw concurrent wel, dan bestaat de kans dat u buiten de boot valt.

“We kunnen het heel ingewikkeld maken, maar ondernemen op een uitgeputte aarde is geen optie. Daarom is duurzaam ondernemen, samen met een inzet voor een inclusieve samenleving en een sterk verdienmodel topprioriteit,” – Ingrid Thijssen, voorzitter VNO-NCW.

Minder risico, meer(voudige) waardecreatie

Daarnaast geeft de CSRD u handvatten om toekomstbestendig ondernemen concreet te maken. Bijvoorbeeld door:

1. De basis van de CSRD is het meervoudige waarde-
   creatiemodel van IIRC . Daarbij wordt gekeken naar de impact van uw bedrijf op zes vormen van kapitalen. Dus niet alleen op financieel en geproduceerd kapitaal maar ook op intellectueel, menselijk, sociaal netwerk en natuurlijk kapitaal. Hoe meer waarden u creëert op deze zes vormen van kapitaal voor de langere termijn, hoe groter de kans op succes (lees: winstgevender zijn, zo blijkt ook uit onderzoek) naar de toekomst toe.
2. De introductie van het begrip ‘dubbele materialiteit’;
   wat is de impact van uw bedrijf op de wereld en welk impact heeft de wereld op uwbedrijf? Dit wordt geduid met de termen ‘Inside out’ en ‘Outside in’. Zo worden de risico’s voor uw bedrijf vanuit een breder perspectief in kaart gebracht en kunt u daarop tijdig anticiperen.
3. Het opstellen van een langetermijnstrategie voor
   meervoudige waardecreatie geeft u voordeel bij het aanvragen van leningen, garanties of investeringen. Voor banken en investeerders vormen bedrijven met een dergelijke strategie minder risico. Voor jong talent zijn dit de bedrijven waar ze willen werken. Voor overname zijn dit dus ook vaak aantrekkelijkere bedrijven.

Niet vinken maar vonken

Met onderstaande 4 stappen, weet u wat u kunt doen om verschillende vormen van kapitaal te vernieuwen, in stand te houden en meer positieve impact voor de maatschappij te creëren.

1. Grote beetjes eerst
   Vanuit het meervoudige waardecreatiemodel bepaalt u waar u nu staat, welke impactgebieden prioriteit krijgen en welke KPI’s daarbij horen.
2. Verrijking van verschillende rollen binnen uw bedrijf
   Verschillende rollen binnen uw bedrijf – bv communicatie, marketing, hr, productie, finance – kunnen hun rol verrijken d.m.v. het meervoudige waardecreatiemodel. Iedere discipline concretiseert zijn/haar bijdrage aan de impactgebieden. Vervolgens wordt dit samengebracht en worden er afspraken gemaakt over invulling van de KPI’s, kwaliteit & betrouwbaarheid van data en plek in de managementrapportage etc.
3. Icoonprojecten: in- en extern
   Vanuit de impactgebieden formuleert u samen met uw medewerkers – en wellicht ook ketenpartners – onderscheidende projecten met financiële en niet-financiële doelstellingen, bijvoorbeeld op het gebied circulaire economie, inclusiviteit, en/of de menselijke maat.
4. Het integrale verhaal delen
   Om anderen te activeren en inspireren, deelt u uw eerlijke en transparante verhaal. Dit hoeft geen epistel te worden van tientallen pagina’s, maar een communicatie-middel waarmee u uw ‘vonkje’ kunt overbrengen op anderen in uw omgeving.

Doe-het-zelf boek

De basis van de CSRD – het IIRC Waardecreatiemodel – staat uitgelegd in het boek ‘Impactvol ondernemen in de praktijk. Zelf verantwoordelijkheid nemen en samenwerken: Zo doe je dat!’ waar Elise Vonk co-auteur van is. Elise Vonk is duurzaam ondernemer en technisch bedrijfskundige en expert op het gebied van MVO communicatie. Het boek is te koop bij Dekker v.d. Vegt te Nijmegen of via Bureauom.com. In aanvulling op het boek is er ook de podcast ‘Elise in MVO-land’ voor en door ondernemers met duurzame ambities. Bezoek www.vonk-mvo.nl

Tekst: Elise Vonk

Op 3 mei 1965, alweer 57 jaar geleden, trad (groot)vader Geert in dienst bij De Boer Isolatie. Een bedrijf dat in 1910 onder de naam “De Boer Pakking-Rubber-Isolatie” werd opgericht. Na een rijke geschiedenis kwam daar in 1991, middels een management buy out door Geert Norder en zijn zoon Alexander, Thermatras uit voort. 27 Jaar later werd het familiebedrijf versterkt door (klein)zoon Thomas. Thermatras is actief in de scheepvaart, de levensmiddelenindustrie en verschillende utiliteit sectoren. Maar de scope van Thermatras is veel breder. De toepassingsmogelijkheden van isolatiematrassen zijn heel divers: feitelijk zijn alle moeilijke vormen in werktuigbouwkundige installaties met matrassen te isoleren.

Isolatie als duurzaamheidsoplossing

Het klinkt zo logisch: wil je energie besparen en de CO2 uitstoot reduceren, dan is isolatie de weg om te gaan. Maar is het wel zo eenvoudig? Alexander: “Eigenlijk is er niets nieuws onder zon: al in de jaren zestig was men ervan doordrongen dat (en ik citeer nu even):

“…een doelmatig en zuinig gebruik van de (dure!) brandstof essentieel is. In dit verband moet het tegengaan van warmteverliezen worden nagestreefd. De grote betekenis van isolatie wordt […] door alle technici erkend.” *

Het is best schrijnend om te zien dat de problemen waar men toen voor stond bij het doorrekenen en de constructieve uitvoering van isolaties feitelijk nog steeds aan de hand zijn. Sterker nog, over de jaren is opgedane kennis verdwenen. Dat heeft mede te maken met hoe we nu te werk gaan. Om een voorbeeld te noemen: wij zijn vanaf dag 1 actief in de utiliteitssector. En waar we voorheen zagen dat elk bejaardenhuis bijvoorbeeld een eigen technische dienst had, we nu te maken hebben met grote coöperaties met één overkoepelende dienst die het technisch beheer veelal ook nog geoutsourced heeft. Aan partijen die veelal vraaggestuurd werken. Wat de klant vraagt, wordt gedaan. Zonder verder te kijken naar de hele installatie of technische inrichting van het gebouw. Terwijl juist dan de grootste besparings- en milieuvoordelen te behalen zijn.”

Effect van aangescherpte regelgeving

“We zien nog veel te vaak dat installaties ongelofelijk veel warmte verliezen, zonder dat men dit in de gaten heeft. De kennis en de aandacht mist gewoonweg. Het is wat dat betreft goed dat de maatregelen die overheden sinds jaar en dag hebben ingesteld nu ook consequenter en strenger worden gecontroleerd, waardoor bedrijven gedwongen worden om serieuze aandacht te besteden aan energiebesparing. Tel daar de enorme stijging in energieprijzen bij op, dan kom je er nu op uit dat bedrijven niet alleen móeten, maar ook wíllen veranderen.”

Inzicht en vertrouwen

“Neemt niet weg dat investeringen moeten doen ook pijn doen, zeker als je niet goed begrijpt wat de investering je onderaan de streep gaat opleveren. Daar worden inmiddels apps voor ontwikkeld, die eigenlijk veel te ingewikkeld zijn. Wij zijn ervan overtuigd dat je mensen alleen kan bewegen tot daadwerkelijke verandering als ze snappen wat er gebeurt. En zien dat er gigantische warmteverliezen zijn. Wat wij doen is inzichtelijk maken hoe de zaak ervoor staat. Met transparante berekeningen en warmte fotografie maken we een heldere visualisatie. We kijken daarbij naar het hele gebouw en kunnen zo dan ook een volledig advies geven. Achterliggende gedachte is dat we onze klant zo goed mogelijk bij willen staan. Nu, maar zeker ook in de jaren die komen gaan.”

Met oog op de toekomst

“Wij kijken naar de toekomst. In de relatie met onze klanten, maar ook met oog op een leefbare wereld. Isolatie is een sleutelelement, maar er zitten nog veel haken en ogen aan de maatregelen die nu genomen worden om energie te besparen en de CO2 uitstoot te beperken. Daar valt nog veel over te vertellen. We gaan het gesprek graag aan en nodigen je uit tot contact.”

Thermatras
www.thermatras.eu

Tekst: Chantal Fransen
Fotografie: Thermatras

Op welke gebieden kan de isolatiebranche een bijdrage leveren aan verduurzaming van bedrijven?
Daar kan ik kort over zijn, want het antwoord is simpel: door technische installaties meer te isoleren ter voorkoming van warmte- en koude-verlies. Dat levert een lager energieverbruik op en dus minder CO2-uitstoot.

In hoeverre gebeurt dat al en hoe kan dat nog beter?
Het grootste probleem is de onkunde bij ontwerpers, uitvoerders, technici en gebouweneigenaren. Ook is bij heen vaak nog te weinig interesse in het nemen van energiebesparende maatregelen. Isoleren brengt kosten met zich mee, waarvan het rendement niet direct is te zien of vast te stellen. Aan de andere kant hebben zij allen te maken met de energie transitie. Ze beseffen dat ze íets, maar kennen de mogelijkheden niet.

“Met onze kennis en ervaring kunnen we bedrijven in de energietransitie adviseren en ondersteunen”
Door het bovenstaande hebben we, via de werkgroep ET+, regionaal de koppen bij elkaar gestoken om ondernemers in de energietransitie te ondersteunen. Doordat dat de ondernemers vooruit helpt en ons werk oplevert, hebben we dus een win/win-situatie kunnen creëren. Landelijk moet dat ook meer gaan gebeuren. Daarom moeten we nóg meer lobbyen bij de overheid en daar ligt natuurlijk ook een rol voor de brancheorganisatie. Gelukkig heeft voorzitter Hans Koole een sterk netwerk opgebouwd en wordt de link naar Den Haag steeds korter.

In hoeverre kunnen innovaties bijdragen aan duurzaam isolatiewerk en waar gaat het dan vooral om?
Vooral het bijhouden en perfectioneren van kwaliteitsborging en normering, naast goede opleiding van voldoende jonge mensen. Met de ISSO64-normering is recentelijk een flinke stap in de goede richting gezet. Een vereiste voor goed functioneren is dat alle neuzen, wat deze normering betreft, dezelfde kant op gaan staan. Voor de industrie blijven vooral de CINI-richtlijnen zeer belangrijk.
Als het gaat om écht innovatieve producten, moet ik constateren dat die er nog te weinig zijn. De kennis daarover ligt vooral bij de producenten. Daarom is het nodig om meer met hen samen te werken, te testen en feedback op producten te geven. Ook moeten we samen meer kijken naar alternatieven voor huidige producten en naar productverbetering.

Hoe belangrijk is kennisvergroting en -deling volgens jou om de toegevoegde waarde van isolatie te vergroten? Wat is daarvoor nodig?
Kennisvergroting is natuurlijk voor elke branche van levensbelang. Daarmee verbeter je jezelf immers. Als ondernemers willen we natuurlijk voortdurend werken aan ons kennisniveau, niet alleen om aan de CO2-verplichtingen te voldoen, maar ook om meer omzet te draaien en winst te maken. Doordat de arbeidsmarkt krapper wordt, neemt het belang van Stichting OOI, als enig opleidingscentrum voor de branche toe. Ook zie je het aantal in-company-cursussen toenemen en dat vind ik een goede ontwikkeling. Wel zou ik het toejuichen als er een soort van brede LTS zou worden heringevoerd, om jongeren de basis en interesse te verschaffen voor het werken in onze branche. Bedrijven moeten jongeren daar ook zo veel mogelijk in faciliteren.

Zie je in de nabije toekomst de rol van de isolatiebranche als duurzame partner veranderen en zal dat gevolgen hebben voor de plek van isolatiebedrijven in de keten?
Daarvoor zijn kennis en motivatie bij de opdrachtgevers nodig. Op dit moment heb ik daarvan geen hoge verwachtingen. Als branche kunnen we onszelf niet uitnodigen om er eerder in projectprocessen bij te zijn. Vaak horen we pas dat een project bestaat als het al een eind op gang is. Voortdurend aandacht vragen voor onze positie en voor overheidsregulering is dan ook een opdracht voor de branche, eventueel via adviesbureaus. Daar is tijd voor nodig, maar het is wel noodzakelijk. Voor de ketenpartners in een project zou onze adviserende rol alleen maar van toegevoegde waarde zijn.

Wat doe je in jouw eigen bedrijf aan verduurzaming van het bedrijfsproces?
We hebben de laatste jaren veel gedaan om duurzaam te ondernemen. Zo wordt ons bedrijf nu verwarmd door middel van aardwarmte, hebben we een eigen stroomopwekking en een warmte-terugwinningsinstallatie en overal LED-verlichting. Daarnaast hergebruiken we algemene producten als pallets en verpakkingsmateriaal en onderzoeken we hoe we gerecyclede materialen aan fabrikanten kunnen aanbieden. Vooralsnog is dat echter nog een te grote kostenpost.

Uiteindelijk is het vak van isolatie sowieso duurzaam. Groener werken als in onze branche kan eigenlijk niet. Daarom is isolatie in de industriële keten blijvend van toegevoegde waarde.

Hans van der Spek is als Programmadirecteur Energie en Circulariteit werkzaam voor FME, de ondernemersorganisatie voor de technologische industrie. Hij houdt zich daar de laatste 10 jaar vooral bezig met de energietransitie en met technologische duurzaamheidsoplossingen voor de industrie. Hans Keuken is directeur van Process Design Centre, technologieaanbieder in procesontwikkeling en –integratie. Sinds de 90-er jaren van de vorige eeuw is PDC actief op het gebied van industriële energiebesparing. Jacques van de Worp is beleidsadviseur bij de Vereniging voor Energie, Milieu en Water (VEMW), kenniscentrum en belangenbehartiger voor de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland.

Hans van der Spek Hans Keuken Jacques van der Worp

Waar staat de industrie nu?

Keuken geeft aan dat actie met betrekking tot industriële CO₂-reductie nu bijzonder actueel is; er komt immers een flinke beprijzing aan van emissies. Van de Worp reageert: “Sinds de jaren ‘90 zijn er al diverse convenanten opgesteld met vrijwillige energiebesparingsafspraken. Dat die vrijwilligheid niet vrijblijvend is, is aan buitenlandse multinationale bedrijven lastig uit te leggen. Nu de insteek op nationale en internationale CO₂-reductie ligt, wordt het voor bedrijven écht noodzakelijk om te investeren handhaafbare oplossingen. Er is weliswaar al bespaard op energie, maar daarbij ging het vooral om efficiencymaatregelen.” Van der Spek: “Vanuit het energieakkoord van 2013 moest er nog meer focus komen op verdere efficiencyverbetering. Bedrijven zullen daardoor moeten gaan ‘leveren’.”

Projekt 6-25

Van der Spek vertelt dat het idee voor Projekt 6.25 is geboren bij de FME-leden. “Ambitie is om, via technologische energieoplossingen voor de industrie, voor eind 2025 een CO₂-reductie te bereiken van 6 miljoen ton  aan emissies. Dat betekent voor veel bedrijven een enorme impact in hun processen, uitgebreide investeringen in innovaties, inzet van menskracht etc. Die boodschap aan hen verkopen is lastig, zeker omdat er nog geen duidelijk beeld is van terugverdientijden. Projekt 6-25 heeft een integrale aanpak om die barrières weg te nemen, door oplossingen aan te bieden op het gebied van techniek, financiën en dienstverlening. Voor de haalbaarheid van het besparingsdoel hebben Royal Haskoning, DHV en PDC een validatieonderzoek gedaan, om de potentie van technologie geobjectiveerd te onderzoeken. Op basis van hun rapport kan de industrie, per sector, afwegingen maken.”

Angst voor prijsstijgingen

Volgens Van de Worp zien bedrijven nu vooral een stijgend kostenplaatje. “De kosten van emissies stijgen voor hen, terwijl ze de maatregelen nog moeten nemen. Dat zal vooral op het gebied van warmte moeten gebeuren; dat is immers de belangrijkste energiedrager. Waterstof is op termijn een mogelijk alternatief, maar daarvoor beschikken we nog niet over een infrastructuur. Project 6.25 wil bedrijven laten zien wat zij nú al kunnen doen, bijvoorbeeld op het gebied van techniek en ICT en via investeringen via ‘Energy-Servicing Companies’ (EsCo’s).”

De rol van industriële isolatie

Volgens Van der Spek is de rol van industriële isolatie tot nog toe niet in de discussie meegenomen, omdat de branche niet voorop loopt als het om innovatie gaat. “Tot nu toe zijn vooral innovatieve technologieën in de spotlights gezet, door middel van voorbeeldprojecten. Dat was een wens van de overheid.” Keuken: “Er was al voor een groot aantal andere, meer innovatieve technologieën gekozen en voor voorbeeldprojecten die vooral op andere bedrijven uitstralen. Toch is het zonde om isolatie niet mee te nemen, want daarmee kun je zeker ook komen tot energiebesparing, efficiencyverbeteringen en dus lagere emissies. In ieder geval moeten bedrijven niet worden gedwongen tot aanpassingen, maar moeten we praktische momenten creëren, waarbinnen ruimte is voor creatieve ideeën in plaats van concurrentie.”

Samenwerking

Volgens Van de Worp moet je de uitdaging niet platslaan door een beperkte terugverdientijd. “CO₂-emissies komen niet alleen door bedrijfsactiviteiten, maar ook van toeleveringsbedrijven, zoals bijvoorbeeld energieleveranciers. Die moeten ook reduceren. Dat betekent dat je ketenbreed aan CO₂reductie moet werken en daar zullen we onze weg in moeten gaan vinden. Bottlenecks en koudwatervrees zullen we weg moeten nemen door veel te overleggen en kennis uit te wisselen en te innoveren volgens de nu beschikbare mogelijkheden.”

Volgens de drie gespreksdeelnemers staat Project 6-25 voor de lastige taak om praktische oplossingen aan het industriële bedrijfsleven te bieden, dat zijn CO₂-emissies moet gaan verminderen. “Dat betekent dat we voor alle beschikbare technologieën open moeten staan, ook die van de thermische isolatie. 

Isolatieondernemers met innovatieve oplossingen, die willen meedenken en –praten, zullen we dan ook van harte verwelkomen. Via onze website, www.6-25.nl, kunnen zij met ons in contact komen en eventueel ook partner worden. Zo kan ook de isolatiebranche bijdragen aan de reductie van CO₂-emissies.

Het PBL is het nationale instituut voor strategische beleidsanalyse op het gebied van milieu, natuur en ruimte. Het PBL is voor alles beleidsgericht. Het verricht zijn onderzoek gevraagd en ongevraagd, onafhankelijk en wetenschappelijk gefundeerd door het verrichten van verkenningen, analyses en evaluaties. 

Betrek de burger meer bij het omgevingsbeleid

Er is de afgelopen jaren veel beleid ontwikkeld om Nederland duurzamer te maken, maar een kentering blijft nog uit zei Mommaas in zijn openingswoord over de nieuwe editie van de Balans voor de Leefomgeving 2020. In dit rapport zegt het PBL:  betrek de burger meer bij het leefomgevingbeleid. De afgelopen jaren heeft de Nederlandse overheid het nodige beleid ontwikkeld om de grote leefomgevingsproblemen aan te pakken, maar een structurele kanteling is nog niet ingezet. Het gaat nog steeds niet goed met onze leefomgeving en de opgaven op het vlak van onder meer klimaat, natuur, grondstoffengebruik en woonomgeving worden alleen urgenter. De overheid blijft aan zet, maar de beleidsambities kunnen alleen slagen als die overheid daarbij ook de aansluiting bij de burger weet te vinden. Dat constateert het PBL met zijn tweejaarlijkse rapport ‘Balans van de Leefomgeving’. Voor het eerst is daarvoor publieksonderzoek gedaan naar het ervaren van de leefomgeving door de burger.

Overheid moet aansluiting vinden bij burger

“Wat het aanpakken van deze grote problemen betreft is er de afgelopen jaren in ons land veel  beleid ontwikkeld”, stelt Hans Mommaas in een interview met de NOS. “Maar de burger is daarbij nog te weinig in beeld.” Enerzijds lukt het de overheid nog maar mondjesmaat om burgers te betrekken bij het beleid en hen te motiveren zelf een bijdrage te leveren, de zogenaamde ‘voorlopers’ uitgezonderd. Anderzijds wordt er (te) veel van individuele burgers verwacht.” Volgens het PBL moet de overheid meer verantwoordelijkheid nemen voor collectieve zaken zoals een stabiel en duurzaam energiesysteem, een robuust natuurnetwerk en een gezonde leefomgeving. Daarenboven moet ze burgers de ruimte en mogelijkheid bieden om in beweging te komen en stappen te zetten voor de (eigen) leefomgeving.

Een echte kanteling richting een betere leefomgeving is alleen mogelijk als de bredere samenleving in beweging komt. 

Leefomgeving. 

Het PBL geeft in het rapport suggesties om hardnekkige problemen met gevolgen voor de kwaliteit van de leefomgeving aan te pakken, zoals de uitstoot van broeikasgassen, het verlies aan biodiversiteit en verspillend gebruik van grondstoffen. Ook kan het herstelbeleid volgens het planbureau bijdragen aan de verduurzaming van de woningmarkt en het aanpakken van mobiliteitsproblemen, waar de komende jaren veel in geïnvesteerd gaat worden. Bij het herstelbeleid mogen de kwaliteit van onze leefomgeving en de doelen van het klimaat- en energiebeleid, het biodiversiteitsbeleid en de duurzame ontwikkelingsdoelen niet verder uit beeld raken. De overheid kan hier een belangrijke rol spelen door duurzaam gedrag te faciliteren. Dit kan bijvoorbeeld door niet-duurzaam gedrag minder aantrekkelijk te maken (bijvoorbeeld door milieukosten door te berekenen, of door regulering beter te handhaven) en duurzaam gedrag te vergemakkelijken (bijvoorbeeld door het minder ingewikkeld te maken om erachter te komen hoe je je huis het beste isoleren kan). Ook transparantie over de verdeling van lusten en lasten is belangrijk, tussen burgers onderling, en tussen burgers, overheden en bedrijfsleven. Daarnaast is het belangrijk om voorbij de koplopers te kijken en zicht te krijgen op wat de middenmoot beweegt en belemmert om zich in te zetten voor een duurzame leefomgeving en zich betrokken te voelen bij het beleid. Hierbij is het belangrijk om oog te hebben voor de verschillen, en hierop ook in te spelen met het beleid. 

Duurzame koers

Het planbureau noemt het ook noodzakelijk dat Nederland een duurzame koers gaat varen. Andere landen zijn daarin al veel verder, laat de analyse van het PBL zien. “De EU en grote landen als Duitsland en Frankrijk zetten in hun herstelplannen in op duurzaamheid. Het zwaartepunt ligt daarbij op de samenhang met de transitie naar klimaatneutraliteit in 2050.”

Juist omwille van het behouden en versterken van de internationale positie van Nederland lijkt het zaak om bij de vormgeving van herstelbeleid bij deze bredere inzet op duurzaamheid aan te sluiten”, stelt het planbureau. 

Waar komt de het idee voor een Duurzame Troonrede vandaan?

“De Duurzame Troonrede is een idee van het bestuur van ‘Duurzame Dinsdag’, een dag waarop duurzame ideeën en initiatieven een podium krijgen in politiek Den Haag. Het kabinet neemt op deze dag de ‘Duurzame Dinsdag-koffer’ in ontvangst met honderden duurzame ideeën en initiatieven uit alle hoeken van de samenleving. De meest duurzame, innoverende en onderscheidende ideeën maken kans op prijzen en de mogelijkheid om het idee een extra impuls te geven.”

Gaan we qua duurzame ontwikkeling alleen te snel, of moet ook onze visie veranderen?

“We roepen al heel lang dat het anders moet maar, ondanks veel plechtige voornemens gebeurt er nog maar weinig. Sinds de eeuwwisseling is het debat weliswaar veranderd, maar de ontwikkelingen blijven achter; de praktijk blijkt weerbarstig. Consumenten blijven kopen, ondernemers blijven te veel bij hun businessmodellen en de politiek slaagt er niet in om de noodzaak van verandering te laten doordringen. Ook de progressieve partijen, die natuur en duurzaamheid voortdurend benadrukken, slagen er niet in om de zure boodschap goed over te brengen. Los van de politiek zullen we ons economische systeem, dat we al sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw in gebruik hebben, moeten gaan veranderen. Dat betekent on der meer dat we ondernemers moeten aanspreken op hun wijze van boekhouden. Die moet zich gaan richten op waardebehoud in plaats van afschrijving.”

Wat moet het bedrijfsleven anders gaan doen om bij te dragen aan duurzaamheidsontwikkeling?

“Het is essentieel dat de diverse branches in het bedrijfsleven, individueel én samen, de materiële kringlopen in ons economische systeem gaan sluiten, want juist die werken contraproductief. De meeste bedrijven werken echter liever met nieuwe dan met gerecyclede grondstoffen. Om die gewoonte te doorbreken zal de overheid nieuwe regelgeving moeten introduceren, waarin zaken als meer recyclen moeten worden vastgelegd. Eerst moet je dan kijken of dat werkt, voordat je gaat handhaven. In die regelgeving zullen we ook de vervuiling meer moeten gaan belasten, ook al zal dat producten duurder maken. Dat zal impopulair zijn bij de kiezer; die gaat immers het gelag betalen doordat de consumentenprijzen zullen stijgen.”

Hoe kunnen specifieke branches als bijvoorbeeld de isolatiebranche effectiviteitsslagen maken?

“Voor industriële branches als de thermische isolatiebranche is de tijd rijp om uit het business-to-business-systeem te treden en met alle bedrijven een effectief duurzaamheidsplan te maken dat zij aan de minister kunnen voorleggen. De industriële sector moet zich daarin véél actiever opstellen en bereid zijn om deal te sluiten met de politiek. Tot nu toe heeft de industrie een enorm potentieel, maar doe er nog te weinig mee. Dat geldt ook voor andere branches, zoals bijvoorbeeld de logistiek. Hun bijdrage moet structureel zijn. Voor nieuw initiatieven heeft de overheid trouwens ook een pot. In ieder geval is het voor het bedrijfsleven noodzakelijk om naar de middellange termijn te kijken en zich niet (meer) te laten leiden door de waan van de dag.”

Hoe moeten ketenpartners gaan samenwerken voor het inrichten van nieuwe businessmodellen?

“De economische ketenpartners zijn nooit gewend geweest om samen aan duurzaamheid te werken. Zij móeten echter samen een opdracht opstellen om een gemeenschappelijke probleem aan te pakken. Dat vereist de wil om er samen uit te komen en de bereidheid om elkaar te honoreren voor ideeën voor effectieve maatregelen. Ze moeten samen zowel de kosten als de opbrengsten willen delen. Dat betekent dat je naar andere businessmodellen toe moet. Daar tegenover staat dat de consument over de gehele linie zal moeten gaan meebetalen, door hogere belastingen en productprijzen. Daardoor hoeven de kosten van verduurzaming niet meer in de productie worden verdisconteerd. Voor het bedrijfsleven geldt dat er gigantische markten liggen te wachten; miljoenen huishoudens zijn immers nog te voorzien van zonnepanelen, windenergie, isolatie en zonneboilers.”

Hoe positief of negatief ben je over een duurzame toekomst?

“Positief is dat veel mensen in beweging komen en dat er veel goede wil is. Ook zie je bij veel bedrijven al groene randjes. Daar redden we het echter niet mee; er zal meer moeten gebeuren. Ik ben positief over onze technische mogelijkheden, maar somber over de collectieve aanpak. Die vereist een transformatie van traditioneel naar progressief denken.”